Ons wijze lijf

Haar debuut De Charme van je darmen werd een megabestseller. Met het langverwachte vervolg Organisch duikt Giulia Enders (1990) opnieuw in de diepste krochten van ons lichaam. De jonge Duitse arts brengt ons dichter bij onze hersenen, longen, spieren, afweersysteem en huid, die zij allemaal beschouwt als oeroude verwanten. En: ze heeft een frisse kijk op de stoelgang.

Als zij zichzelf met een orgaan moet vergelijken, kiest Giulia Enders (1990) zonder twijfel voor het spijsverteringskanaal. De Duitse maag-, darm- en leverarts bereikte met haar debuut De charme van je darmen wereldwijd honderdduizenden lezers. Ze heeft een frisse kijk op de stoelgang ‘als topprestatie’ en vertelt verrassend open over de ‘gesprekken’ tussen onze binnenste en buitenste sluitspieren, die twisten of het een geschikt moment is om te poepen of een scheet te laten. Waar Enders razend enthousiast raakt over ons darmstelsel, liep ze aanvankelijk minder warm voor onze overige organen. Tot ze voor haar tweede boek Organisch, dat deze maand in Nederland verschijnt, ook hiervan de vernuftige eigenschappen ontdekt. “Net als mensen die we niet kennen, wees ik ze af. Door ze als dierbare familieleden te zien, kon ik ze dichterbij halen,” verklaart Enders. In de spieren ziet zij overeenkomsten met haar moeder. Vanwege haar mentale sterkte en het onvermoeibaar zorgen voor naasten. “Haar kracht leek onuitputtelijk – ze was een marathonloper van het moederschap. De baan die voor haar gemaakt was, zegde ze meteen op toen ze lucht kreeg van corruptie. Met pijn in je voeten kun je verder lopen, met een gebroken ruggengraat niet,” constateert de auteur monter.

Geen machine

De bestsellerarts was even in Nederland waar ze geniet van een glas water met steranijs en sinaasappelschijven. Het liefst drinkt ze mineraalwater, of kruidenthee. Geen koffie, en uiterst zelden alcohol. Een van haar favoriete gerechten is op dit moment zoete aardappel met linzencurry en gerookte tofoe. En ze tipt haar lasagne. Nee, niet met pasta. De groenten en tomatensaus wisselt ze af met plakken gegrilde courgette. Hooguit eens per week eet ze vlees of vis. Een ei of tofoe is toereikend.

Als geen ander weet ze dat ons lichaam valt of staat bij evenwicht. “Voor al onze behoeften geldt er een ‘teveel’ en een ‘tekort’. Voedsel in overvloed doet ons geen goed. Als we te lang slapen, voelen we ons daarna eerder moe dan fris. Zelfs door het snel drinken van teveel water krijgen we ernstige problemen – tot coma aan toe. Overal in ons lichaam gaat het om balans en om de vraag hoe we deze bewaren.”

Maar Organisch is geen zelfhulpgids met hapklare tips. Enders mengt haar diepgaande medische kennis soepel met persoonlijke verhalen. Ze neemt ons mee op een boeiende reis langs onze vitale organen: de longen, het immuunsysteem, huid, spieren en onze hersenen. De teksten worden verfraaid met illustraties gemaakt door zus Jill Enders, haar onmisbare tegenpool. “We vullen elkaar aan en versterken elkaar,” schetst Enders. “Als de linker- en rechterhersenhelft, als woord en beeld, ratio en emotie.” Volgens de auteur wordt de mens ten onrechte vaak als machine gezien. Met het brein als een computer, en ons immuunsysteem als leger dat de vijand moet weren. Ons lijf is zoveel rijker en wijzer, bepleit ze. We zouden niet zozeer over maar vooral van ons lichaam kunnen leren.

Kleurrijke oma

De charme van je darmen ontstond ruim tien jaar geleden vanuit problemen met haar huid, ons grootste orgaan. Het bleek eczeem: een allergie voor bepaalde zaden en vruchten. Iets waar Enders nog altijd rekening mee moet houden. “Met name als ik minder weerstand heb, door stress en te weinig slaap. Mijn geluk is dat ik het kan hanteren, dat geldt helaas niet voor iedereen.” Organisch kwam voort uit het verlies van haar kleurrijke oma die in de jaren 50 scheidde van haar man, destijds zeer uitzonderlijk. Vooral aan oma’s hechte vriendschap met Bill, een Amerikaanse pianist met een groot huis in het bosrijke Odenwald, bewaart Enders liefdevolle herinneringen. Zij leerde van hen hoe je tegenslagen kunt verwerken. “Zelfs als het eens voorkwam dat er iemand misbruik maakte van Bills vertrouwen – dan ontbrak er een dure lamp, of geld uit het dressoir, boog hij het om tot grap en verstopte hij zijn oude kunstgebit in de la of knutselde hij de lamp na van pastadeeg (…). Bill en mijn oma begrepen iets wat ze aan iedereen doorgaven zonder het uit te spreken: de veiligste plek is geen plek zonder risico. De veiligste plek is een plek met oplossingen. Een plek waar je met het onverwachte, vreemde en schadelijke kunt omgaan.”

Het vermogen van onze huid

Tot haar verontrusting voelde Enders na de dood van haar oma alleen maar leegte. “Haar haren, haar vingers en haar gezicht hebben me altijd zo zachtmoedig gestemd. Nu werd dat lichaam in een zwarte zak geritst en langzaam op een brancard de kamer uitgerold. Eigenlijk had haar dood een schok moeten zijn, een diepe bloedende snee. Ik verwachtte een noodtoestand, die vervolgens uitbleef.” Pas veel later komen de tranen bij het lezen van een medische tekst over wonden: het vermogen van de huid om te helen en te herstellen. Treffend vergelijkt de auteur dit orgaan met relaties. Als een fysieke grens die ons innerlijk beschermt tegen invloeden van buitenaf. En tegelijkertijd als brug die door aanraking verbindt. Want lichamelijk contact is fundamenteel voor de mens. Baby’s hebben het nodig voor hun ontwikkeling en groei, bij volwassenen werkt het stress verlagend en pijnstillend. “In de loop van vele duizenden jaren heeft de huid iets voor elkaar gekregen wat industrie en onderzoek al te graag zouden na-apen,” schrijft Enders. “Er bestaat bijvoorbeeld nog steeds geen zichzelf reparerend wegdek, laat staan zichzelf verstellende spijkerstof, maar onze huid kan zichzelf genezen.”

Slaappatroon

Zelf is ze piepjong, net 36 geworden in januari. Kan ze zich voorstellen hoe haar lichaam voelt als ze straks twintig of dertig jaar ouder is? “Ik kan me er alleen op voorbereiden,” verzucht Enders. “Het belangrijkste vind ik dat je je lichaam blijft zien als bondgenoot, en niet als vijand waarvan je je distantieert. We spreken soms bij ziekte of depressie dat ons lijf ons in de steek laat. En tijdens de menopauze verandert je lichaam behoorlijk. Je slaapt vaak minder goed.” Ze deed ook onderzoek naar ons slaappatroon. “GABA, gamma-aminoboterzuur is een lichaamseigen neurotransmitter die wordt afgescheiden in de tweede helft van de menstruatiecyclus. Het verdooft ons enigszins, en het maakt rustiger. Je slaapt beter,” vertelt ze. “Ik besefte dat vrouwen in de overgang minder progesteron hebben en eerder geïrriteerd raken. Het is de periode waarin zij vaker een echtscheiding meemaken weten we. Alsof een vrouw tot de overgang kalmer is, en dan ineens tot inkeer komt. De vrouw wil de man niet meer, of de man wil geen gestreste vrouw. Puberteit, zwangerschap of de overgang, we maken allemaal fysieke veranderingen mee. Als het zover is, hoop ik vrienden te blijven met mijn lijf.”

Zacht & passief

De longen onderschatte ze lang, ze beoordeelde ze als passief en volgzaam. De hersenen geven impuls om te ademen, en de spieren doen de rest van het werk, veronderstelde Enders. Tot zij merkt hoe efficiënt krachtig ze zijn. Ze trekt parallellen met haar overgrootmoeder. Een stille vrouw die een fundamentele invloed had op de hele familie. “Dankzij die ontspannen toestand van onze longen kunnen onze spieren zo’n 20.000 keer per dag ademen. Ze gaan mee met de stroom en passen zich aan naar de omstandigheden.” Bij stress gaan we snel en oppervlakkig ademen waardoor we vermoeid raken en duizelig kunnen worden. Zelf doet Enders aan yoga om bewust te blijven van de ademhaling, een delicate balans. “Ons hart kan ontspannen als je langer uitademt dan je inademt. Je kunt dit zelf reguleren. Sommigen doen het automatisch goed, meestal moet je je ervan bewust worden gemaakt. We vergeten dat ons lichaam eeuwenoude wijsheid bevat.”

Van oorsprong zijn we waterdieren, onze longen ontwikkelden zich in vissen. Omdat de wateromgeving te zuurstofarm werd, kwamen we als zoogdieren aan land. “Dankzij steeds geraffineerdere ademhalingsbewegingen konden we complexere hersenen ontwikkelen, die meer zuurstof nodig hadden,” beschrijft Enders. “Het enige probleem van de longen is dat ze dichtbij de slokdarm liggen. Deze ondoordachte ligging maakt dat we ons soms verslikken en ons drinken ophoesten.”

Prehistorische dreigingen

De hersenen ondergingen eveneens die eeuwenoude ontwikkeling. Van vissen en reptielen naar zoogdieren. “Bij kinderen zien we dit evolutieproces in zijn geheel. Zij reageren ongefilterd, ze huilen en worden boos zonder reserves omdat het hersengedeelte dat emoties reguleert nog niet is gevormd.” Vanaf onze oorsprong hebben de cellen van ons aangeboren….

Verder lezen?

Lees het vervolg van dit artikel in Zin 2. Nu in de winkel. Of bestel ‘em hier online.