Nostalgie: het mag (moet!) weer

Welkom in je interne teletijdmachine

Zin redactie 5 februari 2026

Nostalgie is stilstaan bij wat er was. Vroeger zat er een luchtje aan het begrip. Daar denkt de wetenschap nu heel anders over, ontdekt journalist Manon Wigny (1971). Mijmeren over het verleden blijkt juist gezond.

Onderin een keukenkastje bewaar ik een rond Tupperwarebakje. Ooit was het fris roze, nu iets tussen oudroze en grijsbeige. Ik gebruik het niet – het materiaal is stug geworden, het deksel sluit niet goed meer – maar wegdoen is geen optie. Ik zie het gezicht van mijn oma voor me. Ik zie hoe ze met haar keukenschort aan – zo een met armsgaten en knopen van hals tot knie – het bakje uit de koelkast pakt. Ze heeft een paar stoofperen voor me bewaard. Lieve oma. Ze overleed in 1997.

De pijn is inmiddels vooral zoet. Het bakje vormt zo nu en dan de startknop voor een reisje in de teletijdmachine. Dat wonderlijke, ingenieuze vermogen van ons brein om het verleden op te roepen en al onze zintuigen te activeren.

Adempauze

In 1688 gaf een Zwitserse arts de naam nostalgia aan een fenomeen dat hij waarnam bij mensen die ver van huis waren, zoals soldaten. Het betekent letterlijk heimwee. Deze vertaling dekt de huidige lading van het begrip niet; bij heimwee wil je op een bepaalde plek zijn, bij nostalgie gaat het om de gedachte aan die plek. Het is een complexe emotionele ervaring. Probeer het gevoel erbij maar eens te beschrijven: er zitten veel verschillende kanten aan. Het is een combinatie van zoet en bitter, in alle mogelijke doseringen. Het gaat om een mix van gevoelens als verdriet en verlangen, maar ook liefde, plezier of geruststelling. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat er tijdens zo’n ervaring veel gebeurt in je brein. Het wijst ook uit dat nostalgie het welzijnsgevoel vergroot. Het maakt energieker, meer optimistisch, het verlaagt het stressniveau en het troost. Je zou het kunnen zien als een adempauze en een mentale pijnstiller.

Het is duidelijk waaróm we afdwalen in het verleden; het levert iets positiefs op. De Amerikaanse Krystine Batcho (19xx), hoogleraar psychologie, is een autoriteit op dit gebied. Ze doet al meer dan dertig jaar onderzoek naar het fenomeen. Zij zegt: “Wat veel terugkomt als je je verdiept in de verschillende functies, is de conclusie dat nostalgie een emotionele ervaring is die verbindt. Met jezelf bijvoorbeeld. Het helpt om te begrijpen wie je bent, je identiteit, en er vrede mee te hebben. We veranderen voortdurend. Denk aan hoe anders je was op je 3de. Af en toe even teruggaan naar wie je was toen je kind, puber, adolescent, enzovoort, was, maakt dat je grip krijgt op je levensverhaal, op het beeld van jezelf. Je begrijpt beter waarom je geworden bent wie je nu bent. Nostalgie verbindt het heden met het verleden.”

Als je foto’s van jezelf als puber bekijkt, denk je: ik was lang zo lelijk niet als ik me voelde. Je kunt concluderen: het zal nu ook wel meevallen. Je blik op het verleden is milder, je kunt met meer afstand oordelen. Omgekeerd werkt het ook. Batcho: “Als herinneringen van mensen trouw bleven aan het origineel, zouden de meeste vrouwen nooit meer dan één kind willen. Het herinneren van ervaringen als mooier dan ze eigenlijk waren, heeft een evolutionair voordeel.” We filteren het verleden onbewust. We maken het mooier dan het was. We laten dingen weg – het geheugen is selectief. Of de feiten kloppen, doet er in het geval van nostalgie niet zo toe; wat overblijft, is wat betekenis voor ons heeft. Het zorgt voor vertrouwen in het heden. Batcho zegt: “Ik denk dat het een heel belangrijke bron van kennis is, onze nostalgische blik. We zouden het effectiever kunnen integreren in ons persoonlijke leven door het bewuster in te zetten.” (Zie kader voor een oefening.)

Helend herbeleven

Batcho vervolgt: “Nostalgie verbindt ons niet alleen met onszelf, maar ook met anderen. Het is een deel van wat ons linkt aan de belangrijkste mensen in ons leven: onze ouders, onze broers en zussen, onze vrienden. Het kan zich uitbreiden tot een bredere groep mensen met wie we omgaan, waar we bij horen, waar we iets mee gemeen hebben. Het is een universeel fenomeen dat bijdraagt aan sociale verbondenheid.”

Ik denk aan het concert van Neil Young dat ik afgelopen zomer bijwoonde. Ik herinner me het prettige gevoel dat de mensen om me heen een voorliefde met mij deelden. Vanzelf stond ik ook stil bij de optredens van hem die ik eerder bezocht, in andere levensfases. En het verschil met nu. Ik was er niet bewust mee bezig, maar, nu ik erover nadenk, ongemerkt was de boodschap: het leven gaat door en er zijn steeds weer nieuwe ervaringen. Een soort het-komt-altijd-weer-goed-gevoel dat iets bijdroeg aan het mooie van de avond. Er is nóg een verbindende functie van nostalgie. Batcho: “Het helpt om ons te verenigen met wat voelt als een conflict: het bittere verlangen naar wat nooit meer zal zijn en het goede van dat wat was.