Schrijver Bertram Koeleman

Het is geen ‘koud kunstje’ om vragen aan een schrijver te stellen voor wie het mysterie een van de drijvende krachten achter zijn werk is. Die de crux van een verhaal liever pas geleidelijk aan onthult. Bertram Koeleman (1979) schreef met Een luisterend oog een spannende roman over het mysterie van de kunst.

Wanneer en hoe ontdekte je de schrijver in je?
“Er was geen specifiek moment waarop ik dacht: ik wil schrijver worden. Maar ik kan me nog wel heel scherp het moment voor de geest halen dat een verhaal mij voor het eerst volledig in zijn greep had. Dat was Cujo van Stephen King. Ik las het boek op een hete zomerdag, net zo’n broeierige dag waarop het boek zich afspeelt, en het was alsof de tekst verdween; zozeer werd ik meegesleurd in de gebeurtenissen dat het niet eens meer voelde als lezen. Iets in mij moet toen onbewust hebben gedacht: wow, wat gaaf als je een lezer zo kunt meeslepen.”

Je schrijft kordaat: precies en helder. Hoe heb je je literaire stem, je schrijfstijl ontwikkeld, en schaaf je er nog aan?
“In mijn eerste verhalen probeerde ik heel erg Kings stijl te imiteren; later begon ik veel breder te lezen en werd ik beïnvloed door schrijvers als Kazuo Ishiguro, Ian McEwan, Shirley Jackson en Harry Mulisch. Door al die teksten als het ware te absorberen en door heel veel te schrijven, ontstaat langzamerhand de stijl die voor jezelf natuurlijk voelt. Ik denk ook dat een schrijfstijl niet statisch is: naarmate je meer schrijft en meer leest. en naarmate je ouder wordt, verandert je idee van wat ‘mooi’ en ‘effectief’ proza is.”

Je schreef romans en verhalenbundels. Wat schrijf je het liefst? Waarom?
“Wat fijn is aan het schrijven van korte verhalen is precies omgekeerd aan waarom ik het fijn vind om romans te schrijven. Soms dient een idee zich aan waarvan ik al vrij snel aanvoel: dit gaat een kort verhaal worden. En op de een of andere manier pas ik daar mijn manier van schrijven op aan. De handeling blijft compact, de personages worden minder uitgediept. Met romans precies het tegenovergestelde. Voor mijn eerste boek De huisvriend bijvoorbeeld, had ik een basisidee. Tijdens het schrijven kwamen daar steeds meer ideeën bij, personages werden complexer. Het verhaal groeide als het ware uit zichzelf. Dus ik kan niet zeggen dat ik de ene vorm verkies boven de andere. Ik vind ze allebei even spannend.”

Je nieuwste roman kreeg de titel Een luisterend oog mee. Kun je iets zeggen over die toch wel wonderlijke titel?
“De titel van het boek ontstond, zoals heel veel zaken in mijn boeken, per ongeluk. In dit geval tijdens een brainstormsessie met mijn uitgever. Ik zeg niet waarom het zo’n goede titel is: dat is een spoiler.”

In het boek ontregelt een kunstwerk – een foto waarop ogenschijnlijk niets te zien is – het leven van een kunstverzamelaar én dat van de maker, de jonge kunstenaar Boris Němec, zelf. Op welke manier?
“Het mysterie is een van de drijvende krachten achter mijn werk als schrijver. Daarmee bedoel ik niet dat ik detectives schrijf, maar dat ik het enorm interessant vind als een cruciaal onderdeel van het verhaal pas geleidelijk aan wordt onthuld. Dat maakt het schrijven heel spannend – want vaak weet ik zelf ook niet waar het naartoe gaat – en daarmee hopelijk het lezen ervan ook. Mijn roman Het wikkelhart gaat bijvoorbeeld over een man die begint te vermoeden dat de werkelijkheid zoals hij die beleeft, wordt gemanipuleerd door zijn vriend die een succesvol schrijver is. In Een luisterend oog is het mysterie een kunstwerk en de ware aard ervan. Het is daarom lastig om al te diep op het verhaal in te gaan zonder iets te verraden. Je zou kunnen zeggen dat de obsessie van de hoofdfiguur de mijne is. Allebei willen we er per se achter komen welk geheim het kunstwerk in zich draagt, allebei willen we het mysterie ontrafelen.”

Kunstenaar Boris is de grote afwezige in de roman. Waarom?
“Ik geloof sterk in het idee dat je met (literaire) kunst iets kunt uitdrukken zonder jezelf expliciet op de voorgrond te plaatsen. Wat Boris doet met zijn kunstwerk is daar in zekere zin een commentaar op: zoals Boris kunst maakt, zou ik het zelf nooit kunnen. Het is veel te direct, veel te gericht op de kunstenaar als persoon. Daarom vind ik het ook zo interessant dat hij in een groot deel van het verhaal niet fysiek aanwezig is, dat het eigenlijk in tegenspraak is met wat hij met zijn kunst probeert te bereiken.”

Het verhaal wordt verteld door vier personages – Viktor, Iris, Maarten en Thomas, en geschreven vanuit vier perspectieven. Waarom koos je voor deze opzet?
“Het tweede perspectief, dat van Iris, ontstond als eerste, maar ook dat heeft verschillende stadia doorgemaakt. Uiteindelijk leek het me spannend om de obsessie van Maarten grotendeels door de ogen van ‘buitenstaanders’, dus Iris en Thomas, te beschrijven, omdat je dan als lezer geen toegang hebt tot Maartens hoofd; je kunt alleen maar gissen naar wat er precies aan de hand is. Het oogpunt van Viktor ontstond later en de enigszins rare jij-vorm paste daar heel goed bij: dit is iemand die jaloers is op het succes van zijn zoon en die dergelijke gevoelens op een afstand probeert te houden. Thomas was waarschijnlijk het makkelijkst te schrijven: de manier waarop hij tegen zaken in het dagelijks leven aankijkt, zijn ergernissen, zijn boosheid jegens andere mensen, dat kwam allemaal op een heel vloeiende, natuurlijke manier op papier. Ik laat het aan anderen over om te bedenken wat dat betekent.”

Heb je een boodschap voor de lezer met dit boek? Wat is de moraal van het verhaal – of: wat hoop je dat de lezer bijblijft?
“Wat ik altijd hoop van elk verhaal dat ik schrijf, is dat het de lezer een tijdlang net zo fascineert als ik, dat het je weet mee te nemen in een ongewone, wellicht onwerkelijke, situatie zonder dat je daar ook maar een seconde vraagtekens bij plaatst. In dit verhaal zitten zeker scènes die nog steeds heel erg in mijn hoofd leven. Het moment waarop Maarten door een kunstwerk van Boris loopt bijvoorbeeld, vind ik erg krachtig en ontroerend. Waar Een luisterend oog denk ik over gaat, en daar gaan veel van mijn andere boeken ook over, is over hoe we keuzes maken en hoe die keuzes onze tijd op aarde vormen. Iris maakt zich veel zorgen over haar ouder wordende man, over haar autistische zoon en in het verlengde daarvan over de weg die haar leven is ingeslagen. Viktor probeert tevergeefs te accepteren dat hij nooit een groot kunstenaar zal worden. Thomas zit gevangen in zijn beperkte, beperkende kijk op de wereld. Boris wordt geconfronteerd met de jaloezie van zijn ouders en een heftige relatiebreuk, en wordt uiteindelijk gedwongen tot een radicaal besluit over zijn kunstenaarschap.

Hoe belangrijk vind je kunst in het leven van ons mensen? En voor de maatschappij?
“Misschien gaat Oog bovenal over de functie van kunst, of de functie die kunst kan hebben. In welke vorm dan ook: het is een manier van de mens om vragen te stellen. Het kostbare, het onvervangbare, het unieke aan kunst is dat je die vragen een vorm kunt geven die niet alleen voor jouzelf mooi en belangrijk en troostrijk kan zijn, maar ook voor anderen. In dat opzicht is kunst van het allergrootste belang. Het is een manier van expressie die veilig en vreedzaam is en die tegen anderen zegt: ik ervaar en voel en zie dit op deze manier, misschien jij ook wel. Of niet, en dat is ook goed.”

Toevallig alweer een nieuw schrijfproject op stapel?
“Ik ben al een tijdje aantekeningen aan het maken voor een nieuw project. Het ‘probleem’ met het nieuwe idee is dat ik er enorm enthousiast over ben, ik denk dat het een origineel en spannend gegeven is, en daarom is het des te moeilijker om eraan te beginnen. Een lastig onderdeel van het schrijven is voor mij altijd dat je op een gegeven moment woorden moet gaan toekennen aan al die intrigerende beelden in je hoofd. Waarbij je maar moet hopen dat je het net zo intens en spannend en intrigerend weet over te brengen als het in jouw verbeelding bestaat. Maar een dezer dagen ga ik aan de slag.”

Over het boek

In de meeslepende filmische roman Een luisterend oog ontregelt een foto waarop schijnbaar niemand te zien is niet alleen het leven van het echtpaar dat dit kunstwerk in huis neemt, maar ook dat van de kunstenaar zelf.

Boris Němec is de nieuwe ster van de kunstwereld. Met zijn grote raadselachtige foto’s trekt hij internationaal de aandacht. Een van zijn werken, getiteld Can You See Me? belandt in de collectie van een verzamelaarsechtpaar: een foto waarop ogenschijnlijk niemand te zien is. De man raakt in toenemende mate geobsedeerd door de foto, met ingrijpende gevolgen. Welke rol kan kunst vervullen in ons leven?

(Een luisterend oog, Atlas Contact, € 20)

Over de schrijver

Bertram Koeleman (1979) debuteerde in 2013 met de roman De huisvriend, die genomineerd werd voor de Anton Wachterprijs. Daarna volgden de verhalenbundel Engels voor leugens (2016, shortlist J.M.A. Biesheuvelprijs, de roman Het wikkelhart (2018, shortlist BNG Literatuurprijs), de verhalenbundel Het dreigbed (2020) en de roman Dit is jouw tijd (2024, longlist Boekenbon Literatuurprijs). Zijn nieuwste werk is Een luisterend oog.

Zin in?

Wij geven 3 exemplaren van Een luisterend oog weg. Kans maken? Deel je gegevens in onderstaand winformulier en wie weet. Meedoen kan t/m 28 januari.