Verhalenverteller Jose Meerdink

Ze sloeg onverwacht een zijstraat in tijdens een avondwandeling. En belandde op het kerkhof bij een monument, gewijd aan een scheepsramp in 1847. Met ook Achterhoekers onder de 250 opvarenden. Zou daar familie van haar bij zijn geweest? Joske Meerdink (1991) rook avontuur. En na een podcast en documentaire over de ramp, begon ze een imposant schrijfproject: het boek De ramp met de Phoenix.

Je bent journalist en podcastmaker. Hoe zie jij jezelf vooral?
“Ik heb één podcast gemaakt en één boek geschreven, en ik word ineens podcastmaker en schrijver genoemd. Dat klinkt veel te officieel. Het is geen valse bescheidenheid, maar ik zie mezelf meer als een verhalenverteller. Als er een goed verhaal op je pad komt – in mijn geval letterlijk, tijdens een avondwandeling – waar je zo van ‘aan’ gaat, dan is dat echt een magisch gevoel. Ik heb enorm genoten van het sleutelen aan het verhaal en het zo te vertellen dat het mensen raakt en écht blijft hangen.”

Ineens lag daar een boek: De ramp met de Phoenix. Hoe is dat zo gekomen?
“In december 2020 maakte ik een avondwandeling in mijn geboortedorp en woonplaats Winterswijk. Ik wilde me vergapen aan de mooist versierde kersthuizen. Onderweg liep ik langs de oude begraafplaats. Nooit voelde ik ook maar enige aandrang om er overheen te lopen. Tot die avond.

‘Iets’ stuurde mijn voeten de begraafplaats over. Meteen aan de linkerkant van het kiezelpad zag ik een monument. De schittering van het lantaarnlicht trok mijn blik, en zo begon ik het verhaal op het bord te lezen. Ik las over een scheepsramp in 1847 waarbij een groep Achterhoekers die Nederland achter zich had gelaten – op zoek naar een beter leven – in Amerika was omgekomen. Vlak voor de kust van Wisconsin vloog het stoomschip Phoenix in brand. Slechts 47 van de dik 250 opvarenden overleefden de ramp. Ik kreeg meteen Titanic-vibes! Maar dat komt misschien omdat ik een kind uit de jaren 90 ben. Zeg je scheepsramp, dan zeg ik Titanic, bijna als een Pavlovreactie.

Na lezing van het verhaal dacht ik vooral: waarom wist ik dit niet? Zo’n grote ramp met impact op mijn dorp, waarom is dat nooit op school verteld? Daarna popten er nog meer vragen op. Wie zaten er op het schip? Zat er familie van mij bij? Waarom wilden ze zo graag weg uit Nederland? Hoe kon dit afschuwelijke ongeluk gebeuren? Is er nog iets tastbaars van het schip terug te vinden? Ik liep linea recta van de begraafplaats terug naar huis. Daar klapte ik mijn laptop open en zocht die avond en nacht urenlang naar informatie over de ramp. Ik was meteen betoverd door het verhaal.

Eerst was het vooral een behoefte aan informatie, antwoorden, maar hoe dieper ik het verhaal werd ingezogen, hoe meer ik ook voelde: dit verhaal móét verteld worden en ik wil dat doen.
Pas na een jaar vielen de puzzelstukjes in elkaar en deed zich een kans voor op mijn werk (Omroep Gelderland, red.). Ik mocht er een podcast-serie en – samen met een collega – documentaire over maken. Nadat we daar in 2023 de Tegel voor wonnen (journalistieke prijs, red.), kwam het verhaal op de radar van uitgeverij Ambo Anthos. Ik werd benaderd met de vraag of ik het verhaal ook in boekvorm wilde uitbrengen. In het boek heb ik bepaalde thema’s verder kunnen uitdiepen, en ben ik opnieuw op pad gegaan – bijvoorbeeld naar Hellevoetsluis. Daar probeerde ik een grafmysterie te ontrafelen dat rond de groep Achterhoekers hing.”

De ramp met de Phoenix is literaire non-fictie. Je onderzocht het verhaal achter ‘de Titanic van de Achterhoek’. Waar kwam je achter?
“Mensen verlieten huis en haard terwijl ze soms nog niet eens in het buurtdorp waren geweest. Ze hadden nog geen auto of fiets, maar stapten wel aan boord van een schip dat hen naar een onbekend land zou brengen. Dat gegeven vond ik fascinerend. Hoe groot de wanhoop geweest moet zijn, werd pas echt duidelijk toen ik de motieven achter hun vertrek onderzocht. Ik wilde weten wat mijn honkvaste plaatsgenoten deed besluiten de oceaan over te steken. Het was geen keuze uit luxe maar een cocktail van redenen die voor iedereen net iets anders in elkaar zat. Ik kan zo een stuk of tien redenen opdreunen, maar de belangrijkste waren dat het economisch slecht ging – mensen waren arm, de aardappelziekte verwoestte in 1846 en 1847 de oogst waardoor men honger leed. En ze hadden weinig eigen bezittingen, zoals grond, die ze konden nalaten aan hun kinderen.

In Amerika kon je voor weinig geld wél eigen grond bezitten en daar was ook vrijheid in geloof. In die tijd voelden de Afgescheidenen zich in Nederland niet meer welkom. Ze werden soms letterlijk weggepest door mensen die de Hervormde Kerk aanhingen. Dominees van de Afgescheidene Kerk riepen hun geloofsgenoten op om te emigreren naar Amerika. Ook brieven van familieleden en buren die eerder de overstap hadden gewaagd hadden een grote aantrekkingskracht. Als je het moet terugbrengen naar de kern, dan was men op zoek naar een beter leven. Voor zichzelf, maar zeker ook voor hun kinderen. Misschien hadden we ze vandaag de dag wel gelukszoekers genoemd.

Migratie is een actueel thema. Zonder een hele politieke discussie te willen aanzwengelen… We zien vaak verhalen in het nieuws over mensen die op zoek zijn naar een beter leven en in een bootje naar een land varen waar ze dat denken te vinden. Daar vinden we met z’n allen wat van. Maar als je in je eigen stamboom zoekt, kom je geheid mensen tegen die ook op zoek gingen naar een beter leven. Wat geeft jou en mij het recht om een ander de kans te ontnemen om naar geluk te zoeken? Het verhaal heeft in elk geval wel iets gedaan met mijn begrip rondom dit thema.”

Op welke manier heb je research gedaan voor je boek?
“Ik noem mijn boek zelf een non-fictie-avonturen-geschiedenisboek! (lacht) Het is allemaal echt gebeurd, gebaseerd op feiten en ik neem je mee op mijn zoektocht, mee op avontuur. Dat maakt de geschiedenis en theorie hopelijk wat minder taai.

Ik heb enorm veel research gedaan. Boeken, uittreksels, onderzoeken gelezen, veel met experts gesproken, eigen stamboomonderzoek gedaan. Er is veel meer tijd in gaan zitten dan van tevoren bedacht. Maar dat krijg je met een zoektocht waarvan je niet precies weet waar het gaat eindigen. Achteraf was ’t het allemaal meer dan waard. Dit is het mooiste en grootste avontuur van mijn leven – tot nu toe!”

Slechts 47 mensen overleven de ramp. Je sprak nazaten van hen in de VS. In hoeverre werkt de ramp van destijds nog altijd door op hun leven?
“Ik werd overrompeld door de emoties die de ramp vandaag de dag nog bij hen oproept. In 2022 was ik in Amerika, toen was de ramp bijna 175 jaar geleden. Ik stond met nazaten aan de oever van Lake Michigan terwijl er tranen over hun wangen rolden. Ze keken vanaf daar naar de rampplek en het daalde op dat moment bij hen in. ‘Als mijn voorouder de ramp niet had overleefd, was ik er niet geweest,’ zei een van de zusjes Foster destijds. Als je het zo bekijkt, heeft de ramp nog dagelijks impact op hun leven.”

Je bezoekt ook de rampplek. Daar blijkt dat er een mysterieus voorwerp op de bodem van het meer ligt. Wat is het en welke rol speelt het in het verhaal?
“Nadat ik het rampverhaal leerde kennen, spookte de vraag: ‘Is er nog iets over van het schip?’ enorm door mijn hoofd. Tijdens de researchfase kwam ik erachter dat het schip tot de waterlijn was afgebrand. Het verbrande karkas van het schip werd naar de kust gesleept en ligt vandaag de dag waarschijnlijk nog ergens bedolven onder een grote laag zand in de haven. Waarschijnlijk ergens onder een parkeerplaats of gebouw.

Tijdens mijn research las ik ook in verschillende ooggetuigenverslagen dat de schoorsteen van het schip tijdens het hoogtepunt van de brand overboord was gevallen. Die zou dus nog in het meer kunnen liggen, als enig overblijfsel van het schip zelf. Ik kwam in contact met een zogenoemde shipwreck hunter. Een fenomeen waar ik tot dan toe nog nooit van had gehoord. Dat zijn mensen die voor hun lol met een boot met sonar gaan varen en wrakken zoeken op de bodem van – in dit geval – Lake Michigan. Steve Radovan was ervan overtuigd dat er niks op de bodem van het meer zou liggen, omdat het schip nou eenmaal was afgebrand. Hij heeft in zijn leven meer dan tien scheepswrakken gevonden en had eigenlijk nul interesse in de Phoenix toen ik hem leerde kennen. Maar ik bleef volhouden en hem voeren met ‘bewijs’ dat de schoorsteen er mogelijk toch zou kunnen liggen – ook al snapte ik ook wel dat hij niet meteen aansloeg op zo’n ‘lullig pijpje’. Ons mailcontact stopte een paar weken. Toch kreeg ik daarna weer een mailtje, dit keer met een bijlage.

Steve houdt van alle vaartochten data bij en doorzocht – door mijn eigenwijze volharding – zijn eigen gegevens. Wat bleek? Zijn sonar had in 2014 in de buurt van de rampplek een langwerpig voorwerp gespot op de bodem van het meer. Hij plonsde destijds zijn onderwatercamera in het water, liet het een rondje draaien op de bodem en bekeek de beelden. Ze waren wat troebel en het was inderdaad een langwerpig voorwerp. Destijds deed hij het af als boomstam. Er varen op Lake Michigan veel transportschepen met boomstammen aan boord. Case closed en nooit meer over nagedacht. Maar omdat ik hem zo bleef ‘prikken’, ging hij op zoek, vond die oude beelden en bekeek ze opnieuw. Eenmaal in Amerika kregen we een onderwaterarcheoloog van de staat Wisconsin zo ver om voor ons te duiken. Toen ze bovenkwam met de ‘uitslag’, stond ik te gillen op de boot. Waarom precies? Ik ga natuurlijk niet alles verklappen…” (lacht)

Je vroeg je tijdens je zoektocht af of er ook familie van jou destijds op het schip heeft gezeten. En, wat is daarop het antwoord?
“Ja! De eerste connecties die ik vond, waren die met families die de ramp helaas niet hadden overleefd. Het bleek echter wel veel meer werk te zijn dan ik dacht. Na maandenlang intensief stamboomonderzoek met behulp van onder anderen de Amerikaanse onderzoeker Mary Risseeuw, ontdekten we ook nog linkjes met een aantal overlevenden. Met het gevolg dat ik dus ook nog ‘familie’ – weliswaar heel ver weg – bleek te zijn van nazaten van overlevenden die vandaag de dag nog leven. Het was enorm bijzonder om hen in Amerika te ontmoeten. Twee van hen waren de zusjes Foster: Kim en Becky. Zij stammen af van twee mensen die de Phoenixramp overleefden en daarna met elkaar trouwden. Hoe romantisch! Het psalmboekje dat hun voorvader had meegenomen uit Nederland, spoelde na de ramp aan en is nog steeds in het bezit van de zussen. Ze namen het mee tijdens onze ontmoeting aan de oever van Lake Michigan. Bijzonder en ontroerend om iets in mijn handen te hebben dat de ramp heeft doorstaan.”

Waarom is er zo weinig bekend over deze ramp in ons land?
“Er is zo véél geschiedenis. We kunnen niet alles weten en onthouden. De geschiedenislessen op school focussen zich op landelijke en wereldlijke geschiedenis. Lokale geschiedenis sneeuwt daar echt bij onder en dat vind ik jammer. Aangezien er vooral veel Achterhoekers aan boord zaten van de Phoenix,s heeft dit rampverhaal de landelijke geschiedenisboeken denk ik nooit gehaald. Toen ik begon met het researchen voor mijn podcast, waren er in Nederland nog geen boeken over geschreven. In 2022 verscheen de historische roman Phoenix van schrijver Bert Wagendorp, waarin de ramp dient als vertrekpunt voor een meeslepend en beeldend verhaal over de Amerikaanse geschiedenis met bijzondere aandacht voor de Burgeroorlog. Zijn boek en mijn podcast en inmiddels ook mijn boek dragen er hopelijk aan bij dat deze min of meer ‘vergeten geschiedenis’ toch iets minder vergeten wordt.”

Is het schrijven van een boek je bevallen? Denk je dat je het nog eens gaat doen?
“Het was geweldig! Wel met vallen en opstaan, hoor. Soms kwam er niks uit mijn handen en op andere momenten typte ik driftig door tot midden in de nacht. Het vertellen van een verhaal, het spelen met de chronologie, de vertelvorm, de mate van details, is zo enorm leuk. De vorm kan verschillen. Zo heb ik ook aan het maken van de podcast óók veel lol beleefd. Wel heb ik het schrijven inmiddels echt ontdekt als nieuwe passie. Een nieuw boek? Zeg nooit nooit, maar dan wel graag over een nieuw authentiek avontuur. Dit avontuur kwam op mijn pad en podcast en boek kwamen daarna. Ik wil nu niet geforceerd op zoek gaan naar een nieuw verhaal. Misschien toch weer eens onverwacht een zijstraat inslaan tijdens een avondwandeling!”

Over het boek

Op zoek naar het verhaal achter ‘de Titanic van de Achterhoek’.

21 november 1847, Lake Michigan. Op de SS Phoenix breekt brand uit. Van de ongeveer 250 opvarenden – grotendeels migranten uit de Achterhoek – overleven slechts 47 de ramp. Als Joske Meerdink, geboren en getogen in Winterswijk, per toeval stuit op een gedenkteken voor de scheepsramp, vraagt ze zich af: hoe kan het dat ik hier nog nooit van heb gehoord? Wat is er destijds precies gebeurd? Wat hadden al die Nederlanders daar te zoeken? En zat er eigenlijk familie van mij op dat schip?

De zoektocht brengt Joske naar de VS. Ze ontmoet nazaten van de overlevenden en bezoekt de rampplek, waar een mysterieus voorwerp op de bodem van het meer ligt. Nieuwsgierig en bezield vertelt ze het verhaal van een vergeten ramp, die zijn sporen nalaat in het heden.

(De ramp met de Phoenix, Ambo Anthos, € 23,99)

Over de schrijver

Joske Meerdink (1991) is journalist en podcastmaker. Ze was genomineerd voor de Dutch Podcast Awards 2023 en won in 2022 De Tegel in de categorie Regionaal/Lokaal. De Volkskrant noemde haar een van de talenten van 2024.

Zin in?

Wij geven 3 exemplaren van De ramp met de Phoenix weg. Kans maken? Deel je gegevens in onderstaand winformulier en wie weet. Meedoen kan t/m 14 januari.